محمد حسن خان اعتماد السلطنه
2272
مرآة البلدان ( فارسى )
صفويه خراب شد و پس از خرابى قلعهاى در آن بساختند . در عهد خاقان - مغفور فتحعلى شاه طاب الله ثراه ، حسيب خان حاكم بلوكات ملاير بناى آن قلعه را تجديد كرد كه حالا هم آباد است . بعد از آن ، مرحوم شيخ - على ميرزاى معروف به شيخ الملوك « 1 » به ملاير آمده در چوبين بناى شهر گذاشت و مصارف حصار آن را مرحوم محمد على ميرزاى معروف به دولتشاه « 2 » بن خاقان مغفور فتحعلى شاه طيب الله مضجعه دادند . لهذا اين شهر موسوم به دولتآباد شده قاعده و دار الحكومهء ملاير گرديد . در دولتآباد سه مسجد هست : يكى از بناهاى شيخ على ميرزا كه آباد و محل تدريس و تحصيل طلاب است ، يك مسجد هم از بناهاى حسيب خان است كه حالا به كلى خراب مىباشد . مدرسهاى در اين عهد ابدمهد در حكومت نواب و الا اعتضاد السلطنه وزير علوم و معادن ميرزا اسد الله خان نايب اول وزير علوم كه نيابت حكومت ملاير داشت بنا كرده و موقوفهء جزئى دارد . بازارى و حمام و كاروانسرائى شيخ الملوك بنا نموده كه وقف مدرسه است . سه حمام و يك كاروانسراى اربابى هم در دولتآباد هست . پنج محله اين شهر راست كه يكى موسوم به زورآباد و يكى دولت - آباد كه رعاياى خالصه مىنشينند ، يكى محلهء فراهانيها ، يكى محلهء زنديه ، يكى محلهء دروازه ازنا و جمعيت اين شهر تقريبا هزار خانوار است . چهار قنات خالصه و سه قنات اربابى دارد . دولتآباد تا ابتداى اين دولت جاويد عدت خالصه نبوده و از آن وقت خالصه شده . اغلب زراعت اينجا آبى و جزئى ديمكارى دارد . قريب ششصد جريب باغات خالصه است . پانصد جريب هم باغات اربابى دارد . مسكن سكنهء شهر در دامنهء كوه است در سمت شرقى شهر كوه سختسنگى است معروف به كوه بنه . بالاى كوه زمين ديمزار است . از جنس شكار كمى بز و كبك بسيار دارد چشمه و آب در اين كوه نيست . سمت شمالى شهر كرمكوه است . در طرف مشرق ما بين اين دو كوه دربندى است كه عرض آن پانصد قدم بيشتر نيست . قريهء ازنا خالصه و در همين دربند واقع است . چهار قنات خوب دارد . كوه بنه شكلا مثلث است كه
--> ( 1 ) - پسر فتحعلى شاه از بطن دختر شيخعلى خان زند كه به مناسبت انتسابش به زنديه در ملاير حكومت داشت . ( 2 ) - نخستين پسر فتحعلى شاه كه در 1203 به دنيا آمد و در 1237 درگذشت . وى ساليان دراز در كرمانشاه و لرستان حكومت داشت .